Stanowisko
Kraków ul. Spadzista jest kompleksem stanowisk paleolitycznych, na
którym występowała kultura wschodniograwecka.
Zlokalizowane jest ok. 2 km od centrum Krakowa na południowym zboczu
góry Św. Bronisławy, zawieszone 47 m nad doliną rzeki Rudawy.
Odkryte zostało w roku 1967 podczas prac ziemnych przy ul.
Spadzistej. W latach następnych rozpoczęły się tam systematyczne
badania prowadzone przez Katedrę Archeologii Polski Uniwersytetu Jagiellońskiego (kontynuowano je do 2002 r.). Chociaż rok wcześniej przeprowadzono wykopaliska na obszarze Kraków
ul. Spadzista A, to jednak w niniejszym artukule nie zostaną one
omówione ze względu na duże oddalenie od Spadzistej B+B1; nawet w
literaturze przedmiotu jest o nim niewiele informacji.
Ze
wstępnych ustaleń wynikało, iż stanowisko prezentuje pozostałości
po obozowisku kultury wschodniograweckiej. Tzw. kompleks grawecki
pojawił się na terenie całej Europy między 30-20 tys. lat temu w
wyniku powolnych ruchów migracyjnych i oziębiania się klimatu.
Jego centrum znajdowało się na Morawach i w Dolnej Austrii,
a 24 tys. lat temu przesunęło się ono na teren zachodniej
Słowacji. Kompleks grawecki charakteryzował się zmianami, w
stosunku do poprzedniego okresu, w produkcji narzędzi krzemiennych
jak i specjalizacji w sposobach polowania, przez co obozowiska stały
się bardziej stabilne. Na terenie Polski najwcześniejsze ślady
kultury wschodniograweckiej z okresu 28-24 tys. lat temu odnaleziono
przede wszystkim na Górnym Śląsku; jako przykładowe stanowiska
można wymienić Wójcice k/Grodkowa, Cyprzanów k/Raciborza. Kres
powstałej unifikacji kulturowej położyło stopniowe ocieplanie się
klimatu od ok. 20 tys. lat temu; zauważalny staje się podział na
Europę Wschodnią (gdzie dominowała jeszcze kultura epigrawecka) i
Zachodnią (gdzie dominowała kultura magdaleńska). Jednak tereny
Polski nie były wówczas zamieszkane ze względu na maksymalny
zasięg lądolodu. Musiało upłynąć ok. 2 tys. lat, by tereny te
były ponownie penetrowane przez przedstawicieli wspomnianych wyżej
kultur, bądź zasiedlone.
W
niniejszym artykule omówiono głównie zabytki pochodzące z 6
warstwy kulturowej.
Obszar
Spadzista B odkryto w 1967 r podczas ziemnych prac budowlanych.
Datowany jest na 20-23 tys lat temu. Uzyskane materiały potraktowano
jako diagnostyczne dla obozowiska łowców mamutów. Układ kości
tych zwierząt zidentyfikowano jako pozostałości konstrukcji
mieszkalnych. Zostały one zaliczone do wczesnej fazy kultury
kostienkowsko-awdiewiejskiej.
Wśród
materiałów krzemiennych odnaleziono półtylczaki kostenki w
liczbie 27 egzemplarzy, 1 narzędzie kombinowane (rylec klinowaty z
nieukończonym drapaczem), 29 wiórów retuszowanych i 12 odłupków
retuszowanych. Wśród materiału paleontologicznego dominowały
kości mamutów (pierwotnie ustalono, że należały one do 60
osobników)
z gatunku Mammuthus
primigenius oraz
pojedyncze kości i zęby należące do nosorożca włochatego
(Coelodont
antiquitatis),
konia (Equus
caballus),
renifera (Rangifer
tarandus),
niedźwiedzia (Ursus),
wilka (Canis
lupus)
oraz pieśca (Alopex
lagopus).
Zarówno kości jak i artefakty krzemienne nie tworzyły wyraźnych
skupisk.
Il.
1. Judinowo na Białorusi-
widok na pozostałości po szałasie zbudowanym z kości mamutów.
(Źródło:
J. J. Kozłowski, E. Sachse-Kozłowska, op.
cit., s. 73)
Ze
względu na niszczącą działalność soliflukcji
brano pod uwagę ułożenie tych kości, które były największe, a
więc żuchwy, kości płaskie i długie. Ich układ przypominał w
miejscu ich największego zagęszczenia dwie okrągłe naziemne
konstrukcje i jedną problematyczną, oddalone od siebie o 1 m,
mające średnicę ponad 2 m. Kości długie jedną nasadą były
skierowane ku granicom obiektu, a drugą ku jego wnętrzu. Ponadto
tkwiły one pionowo w gruncie. Rozmieszczenie siekaczy wskazuje, że
tworzyły konstrukcję (łuk) na której wsparte były pozostałe jej
elementy. Natomiast wewnątrz obiektów występowały okruchy skały
wapiennej. Obiekty te były prawdopodobnie analogiczne do konstrukcji
mieszkalnych z terenu Ukrainy i Białorusi
(zob. il. 1).
Skupiska
kamieni wystąpiły też na południowych peryferiach Spadzistej B1 i
prawdopodobnie były pozostałościami po paleniskach z konstrukcją
na kształt murków osłaniających ogień przed wiatrem.
W
roku 1981 został założony wykop kilka metrów na południe od
obszaru Spadzista B i nazwano go Spadzista B1. W kolejnych sezonach
badawczych odsłonięto przestrzeń między obydwoma obszarami i
stwierdzono, iż stanowią one jednolity obszar (przy czym Spadzista
B1 jest o 1/3 mniejszy od Spadzistej B) o łącznej powierzchni 165
m².
Narzędzia
kamienne były wykonywane przede wszystkim z krzemienia jurajskiego
(z jego odmian szarobrunatnej C2, jasnoszarobrunatnej odmiany C2,
brunatno czekoladowej oraz jasnobeżowej). Natrafiono również na
pojedyncze przedmioty z obsydianu, importowanego z terenu Słowacji,
i radiolarytu. Spadzista B1 różni się od Spadzistej B pod względem
wskaźnika zagęszczenia artefaktów, który jest dziewięciokrotnie
wyższy od wskaźnika dla obszaru Spadzista B. Można zatem mówić o
wewnętrznym funkcjonalnym zróżnicowaniu obszaru Spadzista B+B1.
Obszar Spadzista
B „Pracownie”
Obszar
Spadzista B „Pracownie” usytuowany jest 20 m na zachód od wyżej
opisanego obszaru i stanowi jego peryferyczną część (zob. il. 2).
Pierwsze badania przeprowadzono tam w 1970 r. i kontynuowano je do
1985 r. Artefakty występowały w warstwie 7 (związanej z
pozostałościami kultury oryniackiej) oraz 6 i 5a (związanych z
kulturą wchodniograwecką). Narzędzia wykonywano z miejscowego
surowca jakim był krzemień jurajski podkrakowski, natrafiono
również na radiolaryt, obsydian i prawdopodobnie limnokwarcyt
(uszkodzone ostrze w dwóch fragmentach). Obecność radiolarytu może
wskazywać, że potencjalni łowcy mamutów przybyli z południa, być
może z Wołynia, dorzecza Dniestru; badacze dopatrują się też
analogii w typologii wykonywanych narzędzi.
Ze względu na małą ilość narzędzi, badacze dopatrują się
pracownianego charakteru tego obszaru, gdzie narzędzia produkowano
na potrzeby obozowiska podstawowego. Głównym produktem miały być
wióry, jednak ich niska frekwencja wskazuje, że mogły być
wynoszone poza obręb pracowni, podobnie jak rdzenie.
Obszar
Spadzista C znajduje się ok. 50 m na południowy-zachód od obszaru
Spadzista B+B1. Wydzielono go w 1972 r. Datowany jest na 20 tys. lat
temu.
Obszar przecięty był kopalnym klinem mrozowym
z północnego-zachodu na południowy-wschód. Klin powstał
prawdopodobnie w chwili występowania wiecznej zmarzliny. Artefakty
wystąpiły w warstwie 7, gdzie natrafiono na ślady kultury
oryniackiej, oraz w 6 związanej z kulturą wschodniograwecką.
Obszar odróżnia się od spadzistej B+B1 sposobem obróbki
krzemienia. Niskie zagęszczenie artefaktów może sugerować, iż na
samym obszarze osadnictwo występowało epizodycznie bądź było
peryferyczne wobec obszaru Spadzista C2.
Do
produkcji narzędzi był wykorzystywany przede wszystkim krzemień
jurajski podkrakowski (odmiany A, C, D i beżowo szary występujący
lokalnie) i krzemień czekoladowy. Zabytki z warstwy 7 znajdowały w
gorszym stania zachowania, cechowały je spękania powierzchniowe,
matowość. Wśród narzędzi odkryto 6 egzemplarzy wykonanych z
kości mamuta. Nie jest do końca wiadome, do czego mogły służyć.
Jedno z nich, wykonane z żebra, posiadało na jednym z końców
otwór, zatem mogło służyć jako nasada narzędzia kamiennego.
Natrafiono także na fragment płaskiej kości ze śladami malowania
ochrą.
W
1980 r. przeprowadzono pierwsze wykopaliska na obszarze Spadzista C2,
oddalonym na południe od Spadzistej C o 8 m. Zabytki, podobnie jak w
wypadku Spadzistej C, wystąpiły w warstwie 7, 6 i 5a, i były
odpowiednio związane z kulturą oryniacką i wschodniograwecką. Z
wymienionymi warstwami wiąże się 5 poziomów kulturowych, z
których III związany z warstwą 6a datowany jest na 21 tys. lat
temu.
Obszar
jest o tyle ciekawy, iż natrafiono na nim na cztery zdobione
przedmioty: pierwszy był wykonany z czarnego wapienia pochodzącego
z rejonu Dębnik k/Krakowa a pozostałe trzy z kości mamuta.
Zdobienia miały charakter równoległych nacięć.
Obszar
Spadzista D usytuowany jest 65 m na wschód od Spadzistej B+B1.
Badania przeprowadzono tam w latach 1986- 88. Analogicznie do innych
obszarów, i tu warstwa 7 była związana z kulturą oryniacką a 6 i
5a ze wschodniograwecką.
W
warstwie 6 natrafiono na ślady długotrwałych ognisk, w których palono jedynie kośćmi.
Część materiału krzemiennego również była przepalona.
Obszar
Spadzista D interpretowany jest jako współczesny Spadzistej B+B1, i
mógł stanowić jego zróżnicowane funkcjonalnie centrum. Wskazuje
się na jego konsumpcyjny charakter ze względu właśnie na
występowanie wspomnianych już ognisk.
W
1987 r. roku przeprowadzono badania na obszarze Spadzista E, a dwa
lata później na obszarze Spadzista F z udziałem amerykańskich
archeologów pod kierunkiem prof. A. Montet- White. Oddalone są od
siebie o 5 m. Obszary datowane są na ok. 22/ 23 tys. lat temu .
Spadzista E charakteryzuje się dużym zagęszczeniem artefaktów, bo
aż 114 egz. na 1 m² ,
a Spadzista F 62 egz. na 1 m².
Spadzista
F stanowił niewielkie obozowisko- pracownię, a E tylko pracownię.
Wskazuje się na krótkotrwałe osadnictwo w tym miejscu, być może
sezonowe: w okresie późnojesiennym i zimowym grupy łowców miałyby
przybywać w to miejsce w celu uzyskania futer stanowiących odzienie na zimę .
Tym zapewne można tłumaczyć znaczną obecność w materiale
paleontologicznym kości pieśców, zająca polarnego, niedźwiedzia
oraz nosorożca włochatego i mamuta.
Stanowisko
Kraków ul. Spadzista pod względem funkcjonalnym było oparte na
stosunkach człowieka i mamuta; szczątki tego ostatniego przeważały
na całym stanowisku. Pozostaje pytanie, skąd mogły się tam
wziąć. Archeolodzy przypuszczają, że początkowo mógł być to
cmentarz podobny do dzisiejszych cmentarzy słoni afrykańskich, a
dopiero później zaczęli tam osiedlać się łowcy, którzy albo na
miejscu zajmowali się oprawą zwierzyny, albo je tam przynosili. Nie
wyklucza się też, że mogli być padlinożercami, co więcej mogli
przynosić do obozowiska kości znalezione w innych miejscach.
Na
stanowisku wśród inwentarza kamiennego (narzędzi) dominowały
tylczaki, jednozadziorce, rylce co wskazywało na łowiecki charakter
stanowiska.
PS. W lipcu 2019 r. świat obiegła informacja, że w jednej z kości mamuta, pochodzącej z tego stanowiska, znaleziono 7. mm odłamek krzemiennego grota. Jest to pierwsze takie zidentyfikowane znalezisko w Europie i piąte na świecie (źródło: Kraków: niezwykłe odkrycie dowodem, że ludzie polowali na mamuty,
Ciekawostka:
W Katedrze Wawelskiej u góry po lewej stronie od wejścia jest umieszczone żebro mamuta wraz ze szczątkami czaszki nosorożca i szczęki walenia.
Bibliografia:
2. Kozłowski J. K.,
Kaczanowski P., Najdawniejsze dzieje ziem polskich, t. 1,
Kraków 1998
3. Kozłowski J.
K., Kubiak H., Sachse- Kozłowska E., Pierwsze górnopaleolityczne
budowle mieszkalne odkryte na stanowisku Kraków- ul. Spadzista (B),
“Sprawozdania archeologiczne”, 23/1971
4. Kozłowski J.
K., Sachse-Kozłowska E., Archeological finds, "Folia
Quaternaria", 44/1974
5. Sobczyk K.,
Osadnictwo wschodniograweckie w dolinie Wisły pod Krakowem,
Kraków 1995
Tekst powstał w 2009 r. w ramach zajęć "Metodologia archeologii" pod kierunkiem dr T. Gołgowskiego, prowadzonych w Instytucie Archeologii UKSW.