Chyba niewiele jest osób, które nie spotkały się z terminami "Wielka Lechia", "Imperium Lechickie" czy po prostu "Lechia". Temat zyskuje na coraz większej popularności, gdyż lansowany jest jako wiedza, której nie tyle nie uczą w szkołach co wręcz zatajają ją przed społeczeństwem. Czy słusznie?
Autorem książki jest Artur Wójcik - historyk uważający, że nie przejdzie do historii, a jego głównym zadaniem jest demaskowanie historycznych bzdur (a do takowych bez wątpienia "Wielka Lechia" należy). Poza tym prowadzi popularnego bloga "Sigillum Authenticum".
Praca A. Wójcika jest drugim głosem rozprawiającym się w turbolechitami. Rok wcześniej zrobił to Roman Żuchowicz w książce Wielka Lechia. Źródła i przyczyny popularności.. Świadczy to dobitnie o tym, że na polskiej historiografii powstała narośl, którą trzeba zwalczać. Jej zwolennikami są osoby, które prawdopodobnie nie mają zbyt wielkiego pojęcia o historii i nie bardzo potrafią zweryfikować wiedzę podsuwaną im przez turbolechitów. Dlatego Fantazmat... można traktować jako swoisty poradnik w fachowym podchodzeniu do niepewnych informacji oraz ogólnie jako przewodnik po teorii "Wielkiej Lechii".
W ośmiu rozdziałach autor krok po kroku rozprawia się z turbolechitami (nie mylić z turbosłowianami). Każdy z nich opatrzony jest mottem oddającym trafnie jego treść. Rozdział pierwszy jest oczywiście wprowadzeniem do tematu dla bardziej niezorientowanych w nim. Opisuje, czym była "Wielka Lechia" według jej zwolenników oraz czemu nią nie była. W kolejnym szuka genezy zjawiska, dokonuje charakterystyki jej zwolenników i ich "obszarów badawczych" oraz głównych założeń teorii łącznie z tą, że wszyscy kłamią. Przedstawia też głównych mentorów turbolechitów z Janem Bieszkiem na czele - autorem trzech, dobrze sprzedających się prac poświęconych "Wielkiej Lechii". Trzeci rozdział traktuje o urojonych przeciwnikach "Wielkiej Lechii", do których zalicza się oczywiście Kościół odpowiedzialny za zniszczenie wszelkich dowodów na istnienie Imperium... Faktyczni polemiści związani są raczej z ośrodkami akademickimi, zwłaszcza z UJ. Nie zabrakło też krótkiej charakterystyki prowadzenia polemik z turbolechitami... ten fragment można traktować jako dobrą radę, żeby nie wszczynać dyskusji, bo nic ona nie da...
Rozdział czwarty traktuje o warsztacie historyka. Krok po kroku autor wyjaśnia w przejrzysty sposób, jak należy sprawdzać wiarygodność różnych informacji występujących w źródłach. Dokonuje także krótkiej charakterystyki głównych źródeł teorii "Wielkiej Lechii"., począwszy od Kroniki słowiańsko-sarmackiej Prokosza na Biblii kończąc (zaznacza przy tym, że wszystkie te źródła są łatwo dostępne w internecie i leżą w kręgu zainteresowań zawodowych historyków). Nie pomija przy tym "ustaleń światowej nauki", demaskuje fałszerstwa tworzone jako rzekome dowody na istnienie Imperium. Wykazuje błędy w interpretowaniu źródeł na czele z przekazaniem kolumbarium - rodzaju grobu, w jakim chowały swych zmarłych uboższe warstwy społeczeństwa -.królowi (!), Awille Leszkowi. Takie fragmenty książki siłą rzeczy budzą uśmiech na twarzy i pytanie, czemu jeszcze prace poświęcone "Wielkiej Lechii" nie są umieszczane w księgarniach w dziale "fantastyka"?
Historię początków państwowości polskiej autor zaprezentował w rozdziale piątym. Omówił pokrótce źródła archeologiczne i pisane; szczególnie wiele miejsca poświęcił słynnemu Dagome iudex.
Dwa kolejne rozdziały omawiają ważne kwestie w teorii "Wielkiej Lechii". Przede wszystkim koncepcję turbolechicką koronowania Bolesława Chrobrego na cesarza Lechitów. Stanowi ona wymowny przykład wypaczonej interpretacji źródeł. Poza tym autor przybliżył szerzej Kronikę Prokosza - historię jej powstania jako zwykłego żartu, i jej krytykę w historiografii.
Ostatni rozdział stanowi doszukiwanie się teorii spiskowych w lansowaniu turbolechityzmu. Cóż, w innych państwach funkcjonują analogiczne teorie i nasze podwórko nie jest pod tym względem wyjątkowe.
Podsumowując: Praca Wójcika jest potrzebna - zwraca uwagę na konieczność walki z omawianym fantazmatem, zanim rozpowszechni się na dobre. Dokonuje ważnego rozróżnienia na turbosłowian i turbolechitów (również w końcowej bibliografii osobno wydzielił ich prace, co stanowi miłe zaskoczenie). Pisze jasno a zarazem dowcipnie - więc każdy może sięgnąć po tę książkę.
Z pracy wynika pewien wniosek - nie trzeba dobudowywać mitów o wielkości swego narodu i państwa, by być z niego dumnym. Osobiście takich mitów nie potrzebuję, że Polacy pochodzą bezpośrednio od Noego i wynaleźli koło.
Gorrąco polecam!
P.S.
Chociaż autor na kartach swej pracy ubolewa, że teoria "Imperium Lechickiego" zyskuje na coraz większej popularności, to powiem na pocieszenie, że pytałam swoich znajomych o nie; odpowiedź brzmiała "nie wiem", "nie słyszałam" itp. Nie jest zatem tak źle ;)
Nie siedem a nawet 50 cmentarzysk stelowych, czyli takich, w których pochówki zaznaczano pojedynczym, wysokim głazem zidentyfikował na terenie Podlasia archeolog Hubert Lepionka z Muzeum Podlaskiego w Białymstoku.
Do tej pory w obiegowej opinii przeważał pogląd, że cmentarzyska stelowe na Podlasiu były miejscami ostatecznego spoczynku Jaćwingów. Była to wojownicza społeczność, blisko spokrewniona z Prusami i Litwinami. Została podbita m.in. przez Zakon Krzyżacki. Według innych opinii - były to cmentarze epidemiczne, gdzie masowo chowano zmarłych po plagach „morowego powietrza”, które kilkakrotnie od czasów nowożytnych miało gnębić Podlasie.
"Dziś te hipotezy ulegają zmianie - mówi PAP archeolog Hubert Lepionka z Muzeum Podlaskiego w Białymstoku, który prowadzi badania i poszukiwania tych nekropolii. - Po pierwsze okazało się, że cmentarzysk stelowych było kilkakrotnie więcej, niż do tej pory sądzono - nie 7 a nawet ok. 50. Po drugie, nie należy ich raczej wiązać z Jaćwingami czy epidemiami" - dodaje.
Do tej pory w obiegowej opinii przeważał pogląd, że cmentarzyska stelowe na Podlasiu były miejscami ostatecznego spoczynku Jaćwingów. Była to wojownicza społeczność, blisko spokrewniona z Prusami i Litwinami. Została podbita m.in. przez Zakon Krzyżacki. Według innych opinii - były to cmentarze epidemiczne, gdzie masowo chowano zmarłych po plagach „morowego powietrza”, które kilkakrotnie od czasów nowożytnych miało gnębić Podlasie.
![]() |
Il. 1. Obszar Podlasia w latach 1574–1795 na tle współczesnego podziału administracyjnego Polski (żródło: Wikipedia/ CC BY-SA 3.0) |
Kamienie - stele, markowały miejsce położenia grobu. Wykonywano je z różnej maści głazów narzutowych, poprzez odłupywanie i szlifowanie ich fragmentów.
"Ich kształt jest zawsze niepowtarzalny, a większość z nich pozbawiona jest jakichkolwiek symboli. Na niektórych możemy jednak odnaleźć krzyże łacińskie, greckie, prawosławne, rzadziej daty lub np. serca" - opowiada naukowiec.
Według Lepionki cmentarzyska stelowe to głównie zwykłe wiejskie cmentarze nowożytne (czyli mające maksymalnie kilkaset lat), na których chowano włościan z pobliskich wiosek. Kim oni byli i jakiego byli wyznania? Archeolodzy i historycy nie znają ich genezy, ani momentu, w którym po raz pierwszy pojawiły się w tym rejonie.
"To nadal pozostaje do wyjaśnienia. Na ten moment trudno wskazać wyznanie czy etnos pochowanych tam zmarłych, gdyż Podlasie stanowiło w tym czasie swoistą mozaikę różnych narodowości: osadników mazowieckich, ruskich oraz pojaćwieskiech" - mówi.
Jak opowiada Lepionka, z tekstów historycznych wynika, że nekropole tego typu mogły powstawać ze względu na... oszczędności.
"Okres nowożytny cechował się dużymi kosztami pochówków, których włościanie nie byli zawsze w stanie pokryć. Choć synody zakazywały pobierania przez kapłanów opłat za pogrzeb, w praktyce pieniądze od żałobników były wymagane. Koszty te potrafiły rujnować na długi czas całą rodzinę. Prawdopodobnie by +obejść+ opłatę za pogrzeb, zmarłych chowano na półlegalnych cmentarzach - takich, które są przedmiotem moich badań" - opowiada naukowiec.
Lepionka mówi, że Kościół starał się zwalczyć tę „chłopską praktykę”. Wydawał ordynacje, zakazujące „chowania się włościan po polach i lasach”. W praktyce zwyczaj trwał nadal nawet do połowy XIX wieku.
Cmentarzyska ze stelami kamiennymi znajdują się najczęściej przy osadach, które powstały od XV do połowy XVII wieku. Nekropolie umiejscawiano zazwyczaj na pobliskim osadom pagórkach, które były w zasięgu wzroku, ich powierzchnia nie przekraczała zazwyczaj 2 hektarów. Same cmentarzyska otaczano wałem ziemnym - okrągłym lub czworobocznym. Jak opowiada Lepionka, niewiele z nich przetrwało do dziś z powodu działalności rolniczej lub wydobywania żwiru.
Wnioski dotyczące pochówków i ich wieku potwierdzają - zdaniem badacza - wykopaliska przeprowadzone m.in. w Jagintach. Odkryto tam trzy szkielety, z czego dwa złożono w drewnianych trumnach. Zmarłymi okazała się kobieta w wieku ok. 55 lat i dzieci mające ok. 5 i 12 lat. Na kościach nie znaleziono żadnych śladów po chorobach epidemiologicznych. Zdaniem badaczy cmentarzysko było użytkowane od 2. połowy XVII wieku do początków XVIII wieku.
Badacz przyznaje, że nie zamierza prowadzić wykopalisk w obrębie wszystkich nekropolii stelowych. Czasem jednak ciekawych informacji na ich temat dostarczają dane etnograficzne, uzyskane w czasie rozmów z miejscową ludnością.
"Najciekawsze są powtarzające się nawet od okresu poprzedzającego II wojnę światową informacje, że to, czy inne cmentarzysko jest miejscem pochowania dwóch różnych wesel, które spotkawszy się, w bijatyce wymordowały się wzajemnie" - opowiada.
Inna opowieść zapisana w 1976 r. przez etnologów dotyczy nekropolii stelowej we wsi Halickie. Jeden z mieszkańców miejscowości opowiedział historię usłyszaną od swojego dziadka o kobiecie, która popełniła samobójstwo. Z tego względu postanowiono ją pochować na starej, stelowej nekropolii, a nie przywioskowym cmentarzu.
"Ale nie skończyło się na tym, wracała zmarła Stolarycha do wioski, otwierała swoim chlewy, żywinę wypuszczała (...), święcili miejsce i nic nie pomagało. Aż ktoś doradził, żeby jej grudziznę (okolice gardła i barków - PAP) przebić kołkiem osikowym. I tak też zrobili, odkopali, przebili kołkiem. I od tej pory przestała już przychodzić" - czytamy w zapiskach etnologów przytoczonych przez naukowca.
Badania dotyczące stelowych nekropoli były możliwe dzięki dofinansowaniu Muzeum Podlaskiego i Fundacji Badawczej nad Ekosystemem Człowieka. Projekt ma za zadanie inwentaryzację, dokumentację stanu zachowania cmentarzysk.
Tekst pochodzi z serwisu naukawpolsce.pap.pl
Tekst pochodzi z serwisu naukawpolsce.pap.pl